Yenikale Şehitleri 110. Yıl

zmir’in Osmanlı döneminden kalma en eski şehitliği olan Yenikale Şehitliği ve Sancakkale , Necmi Ülker’in “İzmir Sancakkalesi ve Şehitliği” üzerine yaptığı çalışma ile ortaya çıkmıştır¹.

Tarihi boyunca bir çok defa İzmir’i,Türkiye’yi korumuş SANCAKKALE (YENİKALE)’nin varlığından ….sene sonra bilgi sahibi olunmuştur (1982).

Sancakkale’nin Tarihi

1645 yılına kadar yabancı gemiler vergi ödemeden İzmir Limanına girer,serbestçe ticaret yapardı. Venediklilerle yapılan 24 yıl süren savaşta sıkıntıya düşen Osmanlı yönetimi yabancı gemileri kiralama girişiminde bulundu.Gemi kaptanları cevap bile vermeden limanı terk etti.

Bunun üzerine Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa Piri Reis’in haritasında Sancakburnu adıyla anılan bölgeye kale inşa ettirdi, (1656). Kaleye dönemin en güçlü Çultutmaz, Balyemez topları yerleştirildi. Evliya Çelebi Seyahatnamesinde ”KAL’Aİ SANCAKBURNU” adının yazılı olduğu kalede “demir kapaklı yetmiş adet BALYEMEZ ve ÇULTUTMAZ Şayka topları” bulunduğunu yazdı.

Bu tedbirin alınmasından sonra yabancı gemiler kalede dalgalanan bayrağımızı selamlamaya, Gümrük vergisi ödemeye başladı. Yeni yapıldığı için Yenikale veya kalede dalgalanan bayrak nedeniyle Sancakkale adıyla anılmaya başladı. İzmir körfezine giriş çıkış yapan gemilerin geçişlerini tamamen kontrol altına aldı, Boğazkesen görevi yaptı .²

Kale’ye yerleştirilen toplar İzmir’i işgale yeltenenlere caydırıcı oldu.

1770’de Çeşme’de Osmanlı Donanmasını yakan İngiliz-Rus Filosu İzmir’e saldırı gerçekleştiremedi .

Büyük Türk Amirali Cezayirli Gazi Hasan Paşa 1775 yılında Sancakkale’ye geldi.³

II.Abdülhamit döneminde İzmir’e Hamidiye İstihkamı Hümayunu adıyla yeni tahkimat yapıldı.

Birinci Dünya Savaşı dönemi Sancakkale

Sancakkale İzmir’i savunma görevini son defa 1.Dünya Harbi döneminde yerine getirdi .

Birinci Dünya Savaşı öncesi Osmanlı Harbiye Nezareti Çanakkale’ye,İskenderun’a ve İzmir’e düşman çıkartması yapılabileceğini değerlendirdi ve tedbir aldı .

İzmir’e denizden yapılacak bir saldırıyı Bataryalarımız /Mayın hatlarımız /Batık gemi manialarımız / Işıldaklarımız /Askerimiz önleyecekti.

İnciraltı –Narlıdere hattına toplam 48 top dan oluşan 11 batarya yerleştirildi .

Savunmamızın son bölümünü Sancakkale deki bataryalarımız teşkil ediyordu.İzmir’i işgale yeltenecek olan düşman Sancakkale’ye çok yakın dar su yolundan geçmek zorundaydı. Bu nokta da sahra toplarımızın ateş altında bulunuyordu .

Bataryalarımız,Mayınlarımız, Tayyare Bölüklerimiz 5 Mart 1915 günü başlayan İtilaf

Donanmasının İzmir’e yaptığı saldırıyı önledi. İngiliz,Fransız gemileri kayıplar vermeye başlayınca geri çekilmek zorunda kaldı. İtilaf donanması Çanakkale Deniz savaşından önce ilk yenilgisini İzmir Körfezinde aldı.

Çatışma sırasında hayatını kaybeden askerlerimiz, Yenikale’nin arkasına yapılan Yenikale Şehitliğine gömüldü.Bu çok önemli hadise, Yenikale Şehitliği kitabesine,
1333 senesinin rebiyülahirinin 18. Günü (5 Mart 1915) İngiliz ve Fransız müşterek gemilerinden Yenikal’a ya atılan mermilerden müstakil ağır topcu tabur efradından top başında şehit olanların ruhlarına rızaennillah Fatiha yazıldı. Muin-i zafer Bataryası, Işıldak Bölüğü şehitlerimizin mezarları da bu dönemin izlerindendir .

Prof.Necmi Ülker Yenikale’yi ÇANAKKALE’DEN ÖNCE SANCAKKALE GEÇİLEMEDİ vurgusu ile anlatmıştır⁴ .

Genelde kaleler,tarihteki devlet ve milletlerin hayatında önemli yer tutmuşlardır.Kaleler,kurulmuş olan devletlerin güvenlikleri için tarihi abideler olarak günümüze kadar gelmişlerdir.Sancakkale (Yenikale)’de bunlardan biridir.

Denizden gelecek tehlikelere karşı Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa(1656-1661) tarafından İzmir’in güvenliği ve yabancı ticaret gemilerinin körfeze giriş-çıkışlarını kontrol etmek için Körfezin en dar yeri olan Sancakburnunda inşa edilmiştir.

1915 yılı başlarında İngilizler Kösten adasını işgal edince de iç körfezi ve kale civarını mayınladılar..İngiliz amirali Pierse’nin zıhlı savaş gemileri vardı.

Bu İtilaf donanması Reşadiye ve Şakran’ı topa tuttuktan sonra Sancakkale önlerine gelip kaleye mermi yağdırmışlardır. İzmir gazeteleri 5-10 Mart 1915 arasındaki İtilaf saldırılarına geniş yer vermiştir.Dört zıhlı ve beş gemiden oluşan İngiliz-Fransız donanması 15 Martta çekilip Çanakkale’ye dümen kırdılar.Kalenin müdafası sırasında 10 şehit ve 15 yaralı verilmiştir.

Bu kalenin düzenlenmesinden sonra genç kuşaklara tarih şuuru verilmesi elzemdir ve bu yapılmamıştır.Bu kale İzmir’in savunmasında yer alan müstesna bir tarih anıtıdır.

XX:Yüzyılın başlarında (1915) vatan savunması uğruna şehit düşen yiğit askerlerimizin yattığı Yenikale Şehitliğine gereken ilgiyi göstermek, 5 Mart’ı Yenikale Şehitleri ve Zafer günü olarak anmak,belki de uğruna şehit düştükleri vatan topraklarında özgürce yaşayan bizlerin şehitlere olan kutsal bir görevidir.”

Sancakkale hakkında yapılan çalışmalar.

1. “Birinci Dünya Savaşında İzmir Savunması ⁵
2. Maltepe Askeri Lise öğrencileri Fethullah Sahan, Rasim Kahraman’ın “Çanakkale Deniz Savaşlarının bilinmeyen yönü,savaşın ön sözü,İzmir Körfezi müdafası “ projesi Tübitak 2015 Ortaöğrenim öğrencileri Araştırma yarışmasında derece aldı.

3-XVIII.Türk Tarih Kongresinde sunulan 103 YILDIR BİLMEDİĞİMİZ GERÇEK İTİLAF DONANMASININ İZMİR’İ İŞGAL GİRİŞİMİ tebliği sunuldu. https://www.youtube.com/watch?v=_geR3evKNTs&t=471s (2018)

4-Yenikale hakkında TRT nin, İZMİR’İN UNUTULAN DESTANI haber proğramı yayımlandı . https://www.youtube.com/watch?v=ldFxpw1iEtg 2021

5-”Dünya Savaşından kurtuluşa İzmir (1914-1922)” kitabı.⁶ 6- Sancakkale’nin 369 yıllık tarihini, dünyanın hiçbir ülkesinde 369 yıl gibi çok uzun süre meçhul kalmış tarihi yapı olmadığı ve bunun çok ayıp olduğuna vurgu yapan çok sayıda

dilekçe ilgililere gönderildi,makaleler yayımlandı.

Sancakkale’nin 369 yıl gibi (1656-2025) çok uzun süre bilinmemesinin nedenleri .

1-Birinci Dünya Savaşı dönemi İzmir tarihini “Mondros Mütaresi ilan edildi Yunan İzmir’e çıktı, İlk Kurşun atıldı “ sözleriyle geçiştiren ,İzmir’de 1914-1918 dönemi hiçbir şey olmamış gibi gören anlayış.

2-Tarihçilerimizin Sancakkale’yi görmek zahmetine girmemesi. Sancakkale merkezli İzmir savunmasını hakkında bilgi sahibi olmamaları Yenikale Şehitliği kitabesini okumamış olmaları.

3-Sancakkale’yi ziyaret etme iznini rahatlıkla alabilecek imkan ve nüfusa sahip olmalarına karşın, günümüz İzmir siyasetcilerinin,Belediye Başkanlarının ,Kaymakamların ,aralarında eski Bakanların bulunduğu ,eski İzmir Milletvekillerinin hiçbiri Gazi Sancakkale’yi ziyaret etmek,Sancakkale’yi İzmir tarihine,kültürüne ,Turizmine kazandırmak yönünde görev üstlenmemeleridir.

İzmir Körfezi Tarihi Alan Başkanlığı neden kurulmadı ?

Unesco , dünya genelinde bütün savaş alanlarının koruma altına alınması kararı aldı..

Bu karar sonrası Çanakkale-Gelibolu ,Polatlı Tarihi Alan Başkanlıkları kuruldu. İzmir Körfezinin de Tarihi Savaş alanı olduğunu savunacak Tarihçi veya bürokrat çıkmadı . İzmir Körfezi Tarihi Alan Başkanlığı kurulamadı .

Bu ilgisizlik Sancakkale merkezli İzmir Körfezindeki bataryalarımızın bilinmemesinin ,tarihi Krupp toplarımızın İzmir’den götürülmesinin de sebebi oldu İzmir elindeki tarih hazinesini kaçırdı.

Ne yazık ki İzmir’deki Üniversitelerimiz,APİKAM,Kültür Bakanlığı,İzmir Valiliği Sancakkale’yi görmek Tarih ve Sanat Tarihi yönleriyle incelemek, bu yönde yayın yapmak konusunda istekli olmadı, bilgilendirildikleri halde yapılan çalışmalar görmezden gelindi .Bu kuruluşlar Sancakkale’yi görmek tanıtmak yönünde bir çalışma başlatmadı .

Sancakkale’ye süregelen sivil ziyaretçi yasağı Sancakkale’nin Tarihe, Sanata, Edebiyata,Musikı’ye yansımasını,halkımız tarafından bilinmesini, kaynaklarımızda yer almasını engelledi .

Avusturalya Savaş Bakanlığı raporunda İzmir

Birinci Dünya savaşı sonunu ilan eden Mondros mütarekesi ardından Çanakkale ve İzmir’de bulunan Türk savunma mevzileri İtilaf güçleri tarafından işgal edildi. İşgalciler başarılı savunmamızın inceliklerini öğrenmek istiyordu. Bir heyet olarak Çanakkale,Gelibolu ve İzmir’de savaş alanları dolaşıldı. Mevzilerimiz toplarımız ,araç gereçlerimiz ,bataryalarımız incelendi fotograflar çekildi. Avusturalya heyeti topladıkları bilgileri Gizlilik kaydı düşerek yüz yıl sonra yayınladı.

Rapor Çanakkale ve İzmir’deki savunma mevzilerimizi anlatan en eski tarihi tespit oldu. Yeri ve adı bilinmeyen Türk bataryaları ortaya çıktı.

İzmir Körfezi Bataryaları

İzmir Körfezinin kritik arazi kesimlerinde Yenikale, Mordoğan, Kilizman, Uzunada,Foça ve Menteş de Krupp toplarından oluşan bataryalarımız bulunuyordu.⁷ Toplar götürüldü.İzmir’de bir tek Uzunada’da ki Muin-i Zafer Bataryasının topu kaldı.

Yenikale Şehitlerini anma törenleri.

İzmir’de bir kısım Sendikalar,Vakıflar,Dernekler 2021 yılında bir araya geldi Sancakkale Dayanışma Grubunu oluşturdu. 5-10 Mart 1915’de İtilaf Donanmasının İzmir’e yaptığı saldırı sırasında Şehit düşen askerlerimiz için her 5 Martta Şehitlik önünde anma töreni düzenleme geleneğini başlattı. 2021,2022,2023,2024 yılında törenler yapıldı.

. Sancakkale’den sorumlu Güney Deniz Saha Komutanlığı 2021 yılından beri Sancakkale Dayanışma Grubunun düzenlediği her 5 Martta yapılan Yenikale Şehitlerini anma töreni sonrası Sancakkale’nin görülmesine izin vermemektedir.

İlgili makam olan İzmir Valiliği,Balçova Kaymakamlığı,MSB ,Güney Deniz Saha Komutanlığı bilgilendirilmekte tören sonrası Sancakkale’yi ziyaret etme talebinde bulunulmakta verilen red cevabı ile katılanlar üzgün şekilde kale kapısından dönmektedir.

2025 yılı İzmir Savunmasının 110 ncu yılıdır .5 Mart 2024 günü saat:14.00’de Yenikale Şehitlerini anma 110 ncu yıl töreni yapılacak,Prof.Dr.Necmi Ülker konuşma yapacaktır.

Bu törenle ilgili Sarıkamış Yürüyüşü’ne,Antalya-Kaş Yzb.Mustafa Ertuğrul Bataryasını Anma Törenlerinin devlet töreni düzeyinde , Askeri Birlik ve Askeri bando eşliğinde yapıldığı örneği gibi: İzmir Yenikale Şehitlerini Anma Töreninin devlet töreni düzeyinde yapılması,törene Askeri birlik ve Askeri Bando gönderilmesi talebi İzmir Valiliği’ne, MSB’na,İletişim Başkanlığına iletildi,Güney Deniz Saha Komutanı Tüma.Rafet Oktar’a görüşme talebinde bulunuldu.

Yeni Türkiye yönetiminin Sancakkale’ye,Yenikale Şehitlerini anma törenlerine bakışı, Mechul Asker mezarlarına ilgisi çok kötü ve üzücüdür.

Sancakkale’ye girmek yasak,sana cevap vermem,seninle görüşmem ,araştırma izni de vermem seklindedir.

369 yıldır Sancakkale bilinmiyormuş, Mechul Şehit asker mezarları varmış umurumda degil denilmektedir.

Türkiye ,Türk Milleti iftihar ettiği Gazi Sancakkale’yi,Yenikale Şehitleri gerçeğini öğrenmiştir.

Sancakkaleye girilecek Yenikale Şehitleri için devlet töreni yapacaktır. Sancakkale Tarihi üzerine Yüksek Lisans tezleri,Belgesel çekimleri,Birinci Dünya Savaşı dönemi İZMİR 1914-1918 Uluslararası Sempozyumu düzenlenecektir.

1-Sancakkale sivil ziyaretci giremez yasağının kaldırılmasını.Sancakkalenin tarihimize kültürümüze ,bilim ve sanat çevrelerine kazandırılmasını.

2-Yenikale Şehitleri için devlet töreni yapılmasını törene Askeri Birlik ve Askeri Bandonun iştirakini.

3-Tören sonrası katılımcılarla Sancakkaleye , Yenikale Şehitliğine , Bilim insanlarımız, öğrencilerimiz ve halkımızla İZMİR’İN GAZİ SANCAKKALE’YE (1656-2025) SAYGI ZİYARETİ’NE izin verilmesini bekliyoruz

Haydi Türkiye, Haydi Mustafa Kemal’in askerleri Sancakkale’ye,Yenikale Şehitlerine sahip çık. 5 Mart 2025 günü saat:14.00 de Yenikale Şehitlerine Saygı duruşu törenine gel.

*SANCAKKALE DAYANIŞMA GRUBU SÖZCÜSÜ*

CELAL ÖCAL